Histrionische (theatrale) persoonlijkheidsstoornis: kenmerken, oorzaken en hulp
Bij een histrionische of theatrale persoonlijkheidsstoornis is er al sinds de vroege volwassenheid een vast patroon van sterke, snel wisselende emoties en een grote behoefte aan aandacht, dat in veel situaties terugkomt en problemen geeft. Ongeveer 2 procent van de volwassenen voldoet aan de criteria. Alleen een psycholoog of psychiater kan de diagnose stellen, en behandeling met psychotherapie is mogelijk.
De histrionische persoonlijkheidsstoornis is een persoonlijkheidsstoornis waarbij iemand veel en heftig emoties laat zien en zich pas goed voelt als hij of zij in het middelpunt van de belangstelling staat. In de Nederlandse vertaling van de DSM-5 heet deze stoornis de theatrale persoonlijkheidsstoornis; beide namen betekenen hetzelfde.
Iedereen houdt weleens van aandacht of zet een verhaal wat aan. Daar is niets mis mee. Pas als dit patroon star is, al lang bestaat en tot veel lijdensdruk of problemen in werk en relaties leidt, kan er sprake zijn van een stoornis. In dit artikel lees je hoe professionals dat onderscheid maken, hoe de stoornis zich verhoudt tot borderline en narcisme, en wat helpt.
Dit artikel helpt je begrijpen wat de diagnose inhoudt, maar is geen hulpmiddel om jezelf of een ander te diagnosticeren. Herken je veel van jezelf en loop je ertegenaan? Bespreek het met je huisarts of een psycholoog.
Wat is een histrionische persoonlijkheidsstoornis?
Het woord histrionisch komt van het Latijnse histrio, toneelspeler. De DSM-5-TR, het classificatiesysteem van de American Psychiatric Association, beschrijft de stoornis als een diepgaand patroon van overmatige emotionaliteit en aandacht zoeken. Het patroon begint uiterlijk in de vroege volwassenheid en is zichtbaar in uiteenlopende situaties, thuis, op het werk en bij vrienden.
De stoornis hoort bij cluster B, de groep persoonlijkheidsstoornissen die worden gekenmerkt door dramatisch, emotioneel of grillig gedrag. In ons overzicht van persoonlijkheidsstoornissen lees je meer over alle drie de clusters.
Kenmerken volgens de DSM-5-TR
Voor de classificatie moeten minstens vijf van de volgende acht kenmerken aanwezig zijn. Ze staan hier in eigen woorden:
- Ongemak zonder aandachtZich niet prettig voelen in situaties waarin iemand anders in het middelpunt staat.
- Ongepast verleidelijk gedragContact met anderen is vaak op een ongepaste manier flirterig of uitdagend, ook waar dat niet bij de situatie past.
- Snel wisselende, oppervlakkige emotiesGevoelens worden sterk getoond, maar slaan ook snel om.
- Uiterlijk inzetten om op te vallenHet uiterlijk wordt steeds gebruikt om aandacht te trekken.
- Vage, impressionistische manier van pratenVeel indruk en sfeer, weinig concrete details.
- DramatiserenTheatraal en overdreven emoties uiten.
- BeïnvloedbaarSnel meegaan met anderen of met de omstandigheden.
- Relaties intiemer inschatten dan ze zijnBijvoorbeeld een kennis al snel een beste vriend noemen.
Daarnaast gelden de algemene criteria voor een persoonlijkheidsstoornis: het patroon is langdurig en star, wijkt duidelijk af van wat in de eigen cultuur gebruikelijk is, en leidt tot lijdensdruk of beperkingen. Het gedrag moet ook niet beter te verklaren zijn door een andere psychische aandoening, middelengebruik of een lichamelijke oorzaak.
Hoe ziet het eruit in het dagelijks leven?
Op papier klinken de kenmerken soms abstract. Twee voorbeelden, verzonnen en sterk vereenvoudigd, laten zien hoe het patroon kan uitpakken:
Op het werk
- Situatie
- In een vergadering krijgt een collega lof voor een project. Sanne begint direct over een eigen, dramatisch verhaal en wordt stil en geïrriteerd als de aandacht teruggaat naar de collega.
- Wat er onder kan zitten
- Een sterk gevoel van onzekerheid of leegte zodra ze niet gezien wordt.
In vriendschappen
- Situatie
- Mark noemt iemand die hij twee keer heeft ontmoet zijn beste vriend en is diep gekwetst als die persoon niet op zijn feest komt.
- Wat er onder kan zitten
- Een grote behoefte aan nabijheid en bevestiging, en een inschatting van relaties die niet aansluit bij die van de ander.
Theatrale persoonlijkheidsstoornis en liegen
Online wordt vaak gevraagd of mensen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis liegen. Liegen is geen kenmerk van de stoornis. Wel kan iemand verhalen sterk aandikken of emoties groter laten lijken dan ze zijn, omdat dat aandacht oplevert. Dat voelt voor de omgeving soms als onoprecht, terwijl het voor de persoon zelf vaak geen bewuste misleiding is. Een vage manier van vertellen, met weinig details, kan dat beeld versterken.
Verschil met borderline en narcisme
Binnen cluster B lijken stoornissen soms op elkaar, en ze komen ook geregeld samen voor. Het verschil tussen borderline en de theatrale persoonlijkheidsstoornis wordt veel gezocht. Grofweg:
| Stoornis | Kern | Aandacht vooral als |
|---|---|---|
| Theatraal (histrionisch) | Overmatige emotionaliteit en behoefte om in het middelpunt te staan | bevestiging en gezien worden, wat voor aandacht ook |
| Borderline | Instabiliteit in zelfbeeld, emoties en relaties, angst om verlaten te worden, impulsiviteit | houvast en de angst om iemand kwijt te raken |
| Narcistisch | Grootheidsgevoel, behoefte aan bewondering, weinig inlevingsvermogen | bewondering en erkenning van de eigen bijzonderheid |
Bij borderline spelen leegtegevoelens, woede en soms zelfbeschadiging een grotere rol, terwijl bij de theatrale persoonlijkheidsstoornis het zoeken van aandacht en het dramatiseren op de voorgrond staan. Bij narcisme gaat het minder om aandacht op zich en meer om bewondering. Lees meer in onze artikelen over de borderline persoonlijkheidsstoornis en narcisme.
Heb je zelf gedachten aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praat erover met 113 Zelfmoordpreventie via 113 of 0800-0113, of chat op 113.nl. Bij direct gevaar bel je 112.
Hoe vaak komt het voor?
In een groot Amerikaans bevolkingsonderzoek voldeed ongeveer 1,8 procent van de volwassenen aan de criteria (Grant e.a., 2004). Een ouder bevolkingsonderzoek kwam uit op 2,1 procent en vond geen verschil tussen mannen en vrouwen (Nestadt e.a., 1990). In de praktijk krijgen vrouwen de diagnose wel vaker. Onderzoekers zien daarin deels een vertekening: kenmerken als verleidelijk gedrag en aandacht voor uiterlijk worden bij vrouwen sneller als ziekelijk gezien, en vrouwen zoeken vaker hulp.
Oorzaken en de Big Five
Er is geen enkele oorzaak bekend. Zoals bij andere persoonlijkheidsstoornissen gaat het vermoedelijk om een samenspel van aangeboren temperament en ervaringen, bijvoorbeeld een opvoeding waarin aandacht vooral kwam bij dramatisch gedrag of uiterlijk. Het onderzoek naar specifiek deze stoornis is beperkt.
In een meta-analyse naar de relatie tussen de Big Five en persoonlijkheidsstoornissen hing de histrionische persoonlijkheidsstoornis vooral samen met hoge extraversie, met name gezelligheid zoeken, opwinding zoeken en positieve emoties (Samuel & Widiger, 2008). Dat laat zien dat het gaat om uitvergrote versies van gewone eigenschappen, en niet om iets wat los staat van normale persoonlijkheid.
Die dimensionele blik zie je ook terug in de ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie. Daarin bestaan de aparte typen persoonlijkheidsstoornissen niet meer: een professional beschrijft de ernst van de persoonlijkheidsproblemen en welke trekken op de voorgrond staan. Meer over hoe trekken ontstaan lees je in is persoonlijkheid erfelijk?
Hoe scoor jij op de Big Five?
Breng je vijf hoofdeigenschappen in kaart met een uitgebreid rapport. Een persoonlijkheidstest stelt geen diagnose.
Test uitgevoerd via onze partner Brainmanager.Diagnose en behandeling
De diagnose wordt gesteld door een psychiater, GZ-psycholoog of klinisch psycholoog, meestal na verwijzing door de huisarts. Daarbij horen gesprekken, soms vragenlijsten en vaak informatie van naasten. Een online test kan daarbij niet helpen.
Mensen met deze stoornis zoeken vaak hulp vanwege iets anders, zoals somberheid, relatieproblemen of spanning. De behandeling bestaat vooral uit psychotherapie, bijvoorbeeld schematherapie, psychodynamische therapie of cognitieve gedragstherapie. Daarin leert iemand zijn eigen behoeften en gevoelens beter te herkennen en op een manier te uiten die relaties minder onder druk zet. Er is weinig onderzoek specifiek naar deze stoornis, maar psychotherapie voor persoonlijkheidsproblemen in het algemeen is goed onderbouwd. Medicatie is niet bedoeld voor de stoornis zelf, maar wordt soms ingezet bij bijkomende klachten.
Omgaan met iemand met theatrale trekken
Heb je een partner, collega of familielid die steeds het middelpunt zoekt? Een diagnose stellen kun je niet, en het is ook niet nodig om goed met de situatie om te gaan. Wat vaak helpt:
- Geef aandacht aan de inhoud, niet aan het drama. Reageer rustig en vraag door naar wat er concreet is gebeurd.
- Wees voorspelbaar en duidelijk in wat je wel en niet doet, en houd je daaraan.
- Benoem gedrag, niet de persoon: “Ik vind het lastig als je mijn verhaal overneemt” werkt beter dan “Je bent zo theatraal”.
- Bewaak je eigen grenzen en energie. Assertief communiceren helpt om nee te zeggen zonder de relatie te verbreken.
- Moedig hulp aan als de ander zelf vastloopt, zonder het label te gebruiken.
Veelgestelde vragen
Er is geen verschil. Histrionische persoonlijkheidsstoornis is de internationale term, theatrale persoonlijkheidsstoornis is de naam in de Nederlandse vertaling van de DSM-5.
De DSM-5-TR noemt acht kenmerken, waaronder ongemak als iemand niet in het middelpunt staat, snel wisselende emoties, dramatiseren, uiterlijk inzetten om op te vallen en relaties intiemer inschatten dan ze zijn. Voor de diagnose zijn er minstens vijf nodig, naast lijdensdruk of beperkingen.
Bij borderline staan instabiliteit, verlatingsangst en impulsiviteit centraal. Bij de theatrale persoonlijkheidsstoornis gaat het vooral om de behoefte aan aandacht en het dramatisch uiten van emoties. Ze kunnen ook samen voorkomen.
Liegen is geen kenmerk van de stoornis. Wel kunnen verhalen en emoties worden aangedikt om aandacht te krijgen, wat door anderen als onoprecht kan worden ervaren.
Ja. Psychotherapie, zoals schematherapie of psychodynamische therapie, kan helpen om gevoelens en behoeften op een andere manier te uiten. Begin bij je huisarts voor een verwijzing.
Nee. Een persoonlijkheidstest kan laten zien hoe je scoort op eigenschappen zoals extraversie, maar alleen een psycholoog of psychiater kan een persoonlijkheidsstoornis vaststellen.
Lees ook
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Washington, DC: APA.
- Grant, B. F., Hasin, D. S., Stinson, F. S., Dawson, D. A., Chou, S. P., Ruan, W. J., & Pickering, R. P. (2004). Prevalence, correlates, and disability of personality disorders in the United States: Results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Journal of Clinical Psychiatry, 65(7), 948–958.
- Nestadt, G., Romanoski, A. J., Chahal, R., Merchant, A., Folstein, M. F., Gruenberg, E. M., & McHugh, P. R. (1990). An epidemiological study of histrionic personality disorder. Psychological Medicine, 20(2), 413–422.
- Samuel, D. B., & Widiger, T. A. (2008). A meta-analytic review of the relationships between the five-factor model and DSM-IV-TR personality disorders: A facet level analysis. Clinical Psychology Review, 28(8), 1326–1342.
- World Health Organization (2019/2022). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11): 6D10 Personality disorder. Genève: WHO.
- 113 Zelfmoordpreventie. Hulp en informatie: 113.nl.
Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen professioneel advies.
