Assertiviteit: wat het betekent en hoe je assertiever wordt
Assertief zijn betekent dat je duidelijk en respectvol zegt wat je denkt, voelt en wilt, terwijl je ook rekening houdt met de ander. Het ligt tussen subassertief (jezelf wegcijferen) en agressief (over de ander heen walsen). Assertiviteit is een vaardigheid die je kunt oefenen, bijvoorbeeld met ik-boodschappen en een vast stappenplan. Ook te veel assertiviteit werkt overigens averechts.
Assertiviteit is het vermogen om op een directe en respectvolle manier voor jezelf op te komen. Je zegt wat je vindt, geeft je grenzen aan en vraagt om wat je nodig hebt, zonder de ander te kleineren. Het klinkt eenvoudig, maar veel mensen vinden het lastig: ze zeggen ja terwijl ze nee bedoelen, of schieten juist uit hun slof als het te veel wordt.
In dit artikel lees je wat assertief betekent, hoe het zich verhoudt tot subassertief en agressief gedrag, wat onderzoek zegt over de voordelen en hoe je met concrete technieken en voorbeelden assertiever wordt.
Wat betekent assertief?
Het woord komt van het Latijnse asserere: beweren of opkomen voor. In de psychologie werd het begrip vanaf de jaren vijftig gebruikt in de gedragstherapie, en het boek Your Perfect Right van Alberti en Emmons (1970) maakte het breed bekend. De kern is gelijkwaardigheid: jouw behoeften tellen, en die van de ander ook.
Assertiviteit kun je zien als een combinatie van twee dingen: hoe sterk je opkomt voor jezelf, en hoeveel rekening je houdt met de ander. Dat levert vier stijlen op.
Assertief, subassertief en agressief: het verschil
Stel: een collega vraagt op vrijdagmiddag of jij zijn rapport nog even wilt afmaken, terwijl je zelf al vol zit. Zo klinken de vier stijlen.
| Stijl | Wat je zegt of doet | Gevolg |
|---|---|---|
| Subassertief | “Eh, ja hoor, geen probleem.” Je werkt tot laat door. | Frustratie, uitputting, de ander leert dat het kan |
| Agressief | “Doe je eigen werk eens, dit is echt belachelijk.” | Je grens is duidelijk, maar de relatie lijdt |
| Passief-agressief | “Prima.” Je levert het maandag half af en zucht hoorbaar. | Onduidelijkheid en sluimerende wrijving |
| Assertief | “Dat lukt me vandaag niet, ik moet mijn eigen deadline halen. Maandagochtend kan ik even meekijken.” | Duidelijke grens, relatie blijft goed |
Het tegenovergestelde van assertief is dus niet één ding: je kunt aan beide kanten doorschieten. Subassertiviteit, ook wel passief gedrag genoemd, is vaak het lastigst te herkennen, omdat het van buiten aardig oogt.
Waarom is assertiviteit belangrijk?
Assertiviteitstraining is een van de oudste gedragstherapeutische methoden. Een overzichtsartikel concludeerde dat het een effectieve, maar wat vergeten behandeling is, die helpt bij sociale angst, somberheid en relatieproblemen (Speed e.a., 2018).
Wie grenzen aangeeft, raakt minder snel overbelast en hoeft minder te piekeren over wat hij had moeten zeggen.
Je laat zien wie je bent, waardoor anderen weten waar ze aan toe zijn.
Opkomen voor jezelf zonder schuldgevoel versterkt het gevoel dat je ertoe doet.
Misverstanden over assertiviteit
- Assertief is hetzelfde als brutaal. Nee, assertiviteit gaat juist samen met respect voor de ander. Brutaal of dominant gedrag valt onder agressief.
- Assertieve mensen krijgen altijd hun zin. Ook niet. Je zegt wat je wilt, maar de ander mag ook nee zeggen. Het gaat om eerlijk communiceren, niet om winnen.
- Hoe assertiever, hoe beter. Onderzoek bij leidinggevenden liet zien dat zowel te weinig als te veel assertiviteit nadelig is. Wie te ver doorschiet, beschadigt relaties (Ames & Flynn, 2007).
- Je bent het of je bent het niet. Assertiviteit hangt deels samen met persoonlijkheid, maar is vooral een vaardigheid die je kunt leren.
In het Big Five model is assertiviteit een onderdeel van extraversie (Costa & McCrae, 1992). Extraverte mensen nemen gemiddeld makkelijker het woord, maar dat is niet hetzelfde als assertief zijn: ook een introvert kan rustig en duidelijk een grens aangeven.
Hoe scoor jij op de Big Five?
Breng je vijf hoofdeigenschappen in kaart met een uitgebreid rapport.
Test uitgevoerd via onze partner Brainmanager.Assertief communiceren in 4 stappen
Een bekend hulpmiddel is het DESC-model (Bower & Bower, 1976). Het helpt om een lastige boodschap helder en zonder verwijten te brengen.
- Beschrijf de situatieBenoem feitelijk wat er gebeurt, zonder oordeel. “In de laatste drie overleggen werd ik twee keer onderbroken.”
- Zeg wat het met je doetGebruik een ik-boodschap. “Ik merk dat ik daardoor minder durf in te brengen.”
- Vraag concreet wat je wiltFormuleer een duidelijk verzoek. “Ik wil graag mijn punt afmaken voordat we verder gaan.”
- Benoem het gevolgLaat zien wat het oplevert. “Dan kan ik beter meedenken en gaat het overleg sneller.”
Meer technieken
- Ik-boodschappen: “Ik word onrustig als…” in plaats van “Jij doet altijd…”. Dat voorkomt dat de ander in de verdediging schiet.
- De kapotte grammofoonplaat: herhaal rustig je standpunt als de ander blijft aandringen, zonder nieuwe argumenten te geven.
- Bedenktijd nemen: “Ik kom er morgen op terug.” Zo voorkom je dat je uit gewoonte ja zegt.
- Kritiek ontvangen: geef de ander gelijk waar dat klopt en vraag door waar het vaag blijft. “Je hebt gelijk dat ik te laat was. Wat bedoel je precies met onbetrouwbaar?”
Voorbeelden van assertief gedrag
Een vriend die steeds te laat komt
- Subassertief
- “Geeft niks hoor.” Je baalt in stilte.
- Assertief
- “Ik vind het fijn om je te zien, maar als je een half uur later komt, sta ik hier te wachten. Wil je een berichtje sturen als het later wordt?”
Een leidinggevende die nog een project toevoegt
- Subassertief
- “Komt goed.” Je werkt in de avonden door.
- Assertief
- “Ik wil dit graag oppakken. Welke van mijn huidige taken mag dan wachten?”
Tip: een vraag stellen is vaak een makkelijke eerste stap naar assertiviteit, omdat je de ander betrekt bij de oplossing.
Assertief worden: zo oefen je
- Begin kleinOefen in situaties met weinig risico, zoals een verkeerde bestelling terugsturen in een restaurant.
- Bereid lastige gesprekken voorSchrijf je boodschap volgens de vier stappen op en zeg hem hardop.
- Let op je lichaamstaalRustige stem, ontspannen houding, oogcontact. Je non-verbale signaal maakt je woorden geloofwaardig.
- Evalueer achterafWat ging goed, wat wil je volgende keer anders? Wees mild: niet elke poging hoeft perfect.
Assertiviteit hangt nauw samen met persoonlijk leiderschap: weten wat je wilt is de eerste stap, het uitspreken de tweede. Je kernkwaliteiten laten bovendien zien waar je allergie zit, bijvoorbeeld als je zelf zorgzaam bent en moeite hebt met mensen die alleen aan zichzelf denken. En de Roos van Leary helpt om te begrijpen hoe jouw gedrag dat van de ander uitlokt.
In situaties met intimidatie, bedreiging of geweld is assertief communiceren niet de oplossing en ligt de verantwoordelijkheid niet bij jou. Zoek dan hulp, bijvoorbeeld bij een vertrouwenspersoon of je huisarts. Ook als angst je structureel tegenhoudt om voor jezelf op te komen, kan een psycholoog helpen. Assertiviteitstraining is daar vaak onderdeel van.
Hoe sterk is jouw emotionele intelligentie?
Ontdek hoe goed je emoties herkent en hanteert, bij jezelf en bij anderen.
Veelgestelde vragen
Assertief zijn betekent dat je duidelijk en respectvol zegt wat je denkt, voelt en wilt. Je komt op voor jezelf zonder de ander te kwetsen of te negeren.
Er zijn twee tegenpolen. Subassertief of passief gedrag betekent dat je jezelf wegcijfert. Agressief gedrag betekent dat je je zin doordrijft ten koste van de ander.
Subassertief betekent dat je te weinig voor jezelf opkomt. Je zegt ja als je nee bedoelt, houdt je mening voor je of verontschuldigt je overmatig. Het oogt aardig, maar leidt vaak tot frustratie en overbelasting.
Ja. Assertiviteit is een vaardigheid die je kunt oefenen met technieken als ik-boodschappen, het DESC-model en bedenktijd nemen. Een cursus of training kan helpen om te oefenen in een veilige omgeving.
Ja. Wie steeds zijn grenzen benadrukt en weinig ruimte laat voor de ander, wordt als dominant ervaren. Onderzoek laat zien dat een gemiddeld niveau van assertiviteit vaak het best werkt.
Bij 16Personalities staat de A voor assertive tegenover T voor turbulent. Dat gaat over hoe zelfverzekerd en stressbestendig je bent, niet over assertief communiceren zoals in dit artikel. Lees meer in ons artikel over de MBTI.
Lees ook
- Alberti, R. E., & Emmons, M. L. (1970). Your perfect right: A guide to assertive behavior. Impact.
- Ames, D. R., & Flynn, F. J. (2007). What breaks a leader: The curvilinear relation between assertiveness and leadership. Journal of Personality and Social Psychology, 92(2), 307–324.
- Bower, S. A., & Bower, G. H. (1976). Asserting yourself: A practical guide for positive change. Addison-Wesley.
- Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) professional manual. Psychological Assessment Resources.
- Speed, B. C., Goldstein, B. L., & Goldfried, M. R. (2018). Assertiveness training: A forgotten evidence-based treatment. Clinical Psychology: Science and Practice, 25(1), e12216.
Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen professioneel advies.
