Borderline persoonlijkheidsstoornis: kenmerken, oorzaken en behandeling
De borderline persoonlijkheidsstoornis draait om heftige, snel wisselende emoties, een wankel zelfbeeld, intense relaties en impulsief gedrag. De DSM-5-TR noemt negen kenmerken, waarvan er minstens vijf langdurig aanwezig moeten zijn. Alleen een psycholoog of psychiater kan de diagnose stellen. Het goede nieuws: borderline is goed te behandelen en de klachten nemen bij de meeste mensen in de loop van jaren duidelijk af.
De borderline persoonlijkheidsstoornis (vaak kortweg borderline of BPS genoemd) is een persoonlijkheidsstoornis waarbij iemand zijn emoties, relaties en zelfbeeld als voortdurend instabiel ervaart. Gevoelens komen snel en hard binnen, een opmerking of een uitgestelde app kan als afwijzing voelen, en het beeld van jezelf of van een ander kan in korte tijd omslaan.
In dit artikel lees je wat borderline is, welke kenmerken de DSM-5-TR beschrijft, hoe het ontstaat, hoe het verschilt van bijvoorbeeld een bipolaire stoornis en welke behandelingen werken. Het artikel is bedoeld om te begrijpen, niet om jezelf of iemand anders te diagnosticeren. Herken je veel? Bespreek het dan met je huisarts of een psycholoog.
Denk je aan zelfmoord of maak je je zorgen om iemand? Praat er anoniem over met 113 Zelfmoordpreventie: bel 113 of 0800-0113, of chat via 113.nl. Bij acuut gevaar bel je 112.
Wat is borderline?
De naam stamt uit de vorige eeuw, toen men dacht dat deze klachten op de grens (borderline) van neurose en psychose lagen. Dat idee is allang verlaten, maar de naam is gebleven. Tegenwoordig valt borderline in de DSM-5-TR onder de persoonlijkheidsstoornissen, in cluster B: de groep die gekenmerkt wordt door dramatisch, emotioneel of wisselend gedrag. Ook de narcistische en de antisociale persoonlijkheidsstoornis horen in dit cluster.
Een persoonlijkheidsstoornis betekent niet dat iemands karakter “fout” is. Het gaat om een hardnekkig patroon van denken, voelen en reageren dat in veel situaties terugkomt, al vanaf de adolescentie of vroege volwassenheid aanwezig is en duidelijk lijden of problemen in werk, relaties of dagelijks leven geeft. Veel mensen met borderline zijn juist erg gevoelig, betrokken en intens in hun verbondenheid met anderen.
Hoe vaak komt het voor? Schattingen in de algemene bevolking liggen rond de 1 tot 2 procent, met hogere cijfers in sommige studies. In de ggz is borderline een van de meest gestelde persoonlijkheidsdiagnoses. In behandelsettings krijgen vooral vrouwen de diagnose, maar in bevolkingsonderzoek is het verschil tussen mannen en vrouwen veel kleiner. Bij mannen wordt borderline vermoedelijk vaker gemist of anders benoemd.
Borderline kenmerken volgens de DSM-5-TR
De DSM-5-TR, het classificatiesysteem dat psychologen en psychiaters gebruiken, beschrijft borderline als een doordringend patroon van instabiliteit in relaties, zelfbeeld en emoties, met duidelijke impulsiviteit. Er zijn negen kenmerken. Voor de classificatie moeten er minstens vijf langere tijd en in verschillende situaties aanwezig zijn. Omdat elke combinatie van vijf kan, ziet borderline er bij iedereen anders uit.
| Kenmerk | Wat je kunt zien of ervaren |
|---|---|
| 1. Angst voor verlating | Alles doen om echte of vermeende verlating te voorkomen, bijvoorbeeld paniek als iemand later komt dan afgesproken. |
| 2. Instabiele relaties | Intense relaties die wisselen tussen de ander op een voetstuk zetten en hem of haar volledig afwijzen. |
| 3. Wankel zelfbeeld | Steeds wisselende ideeën over wie je bent, wat je wilt en wat je waard bent. |
| 4. Impulsiviteit | Op minstens twee gebieden impulsief gedrag dat jezelf kan schaden, zoals veel geld uitgeven, middelengebruik, roekeloos rijden of eetbuien. |
| 5. Zelfbeschadiging | Terugkerende suïcidale gedachten, dreigingen of pogingen, of jezelf pijn doen. |
| 6. Wisselende stemming | Heftige stemmingswisselingen die meestal uren duren en zelden langer dan een paar dagen. |
| 7. Leegte | Een chronisch gevoel van leegte, alsof er van binnen niets is. |
| 8. Woede | Hevige boosheid die moeilijk te beheersen is, gevolgd door schaamte of schuld. |
| 9. Stressgebonden wantrouwen | Bij veel stress tijdelijk achterdochtige gedachten of het gevoel los te staan van jezelf of de omgeving (dissociatie). |
Iedereen herkent wel iets uit dit lijstje. Het verschil zit in de intensiteit, de duur en de gevolgen: bij borderline gaat het om een patroon dat jarenlang aanhoudt en het leven flink ontwricht. Een korte, heftige periode na bijvoorbeeld een breuk is dus geen borderline.
In het nieuwe classificatiesysteem ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie worden persoonlijkheidsproblemen vooral beschreven naar ernst, met “borderlinepatroon” als aanvullende omschrijving. Dat sluit aan bij onderzoek dat laat zien dat persoonlijkheidsproblemen eerder op een glijdende schaal liggen dan in losse hokjes.
Borderline symptomen in het dagelijks leven
De officiële criteria klinken abstract. In het dagelijks leven zien borderline symptomen er vaak zo uit:
Binnen een uur van opgetogen naar wanhopig of woedend, vaak na iets wat anderen klein vinden.
Iemand is geweldig of vreselijk. Dit zwart-witdenken heet ook wel splitting.
Niet goed weten wie je bent, je aanpassen aan wie je tegenover je hebt en je daarna leeg voelen.
Stille borderline
Met “stille borderline” bedoelen mensen een vorm waarbij de heftige emoties vooral naar binnen gericht zijn. In plaats van woede-uitbarstingen zie je terugtrekken, zelfverwijt, schaamte en het verbergen van pijn. Stille borderline is geen officiële diagnose in de DSM-5-TR, maar de term helpt sommige mensen om hun ervaring te herkennen. Omdat de buitenwereld weinig merkt, blijft deze vorm makkelijk onopgemerkt.
Bij vrouwen en mannen
De kenmerken zijn voor iedereen hetzelfde, maar de uiting kan verschillen. Bij mannen valt soms meer op dat ze impulsief, boos of met middelen reageren, waardoor eerder aan andere problemen wordt gedacht. Bij vrouwen ligt de nadruk in de hulpverlening vaker op de emotionele kant en zelfbeschadiging. Het is belangrijk om niet in stereotypen te denken: borderline komt bij alle genders voor.
Hoe ontstaat borderline?
Er is niet één oorzaak. Onderzoekers gaan uit van een samenspel van aanleg en omgeving:
- Aanleg en temperamentTweelingonderzoek laat zien dat erfelijke factoren een flinke rol spelen; schattingen liggen ruwweg tussen 40 en 70 procent van de verschillen tussen mensen. Lees meer over hoe erfelijk persoonlijkheid is.
- Emotionele kwetsbaarheidSommige mensen reageren van nature sneller en heftiger op emoties en hebben meer tijd nodig om tot rust te komen.
- OmgevingVolgens het biosociale model van Marsha Linehan ontstaat borderline vooral wanneer zo’n gevoelig kind opgroeit in een omgeving waarin emoties vaak niet serieus worden genomen of afgestraft. Ingrijpende ervaringen in de jeugd vergroten het risico, maar lang niet iedereen met borderline heeft die meegemaakt.
Borderline is dus niemands schuld: niet van de persoon zelf en ook niet zomaar van ouders. Het is een kwetsbaarheid die zich in interactie met de omgeving ontwikkelt.
Borderline en de Big Five
Wie naar borderline kijkt vanuit de Big Five, het best onderbouwde model van persoonlijkheid, ziet vooral een zeer hoge score op neuroticisme (emotionele instabiliteit), vaak samen met lagere scores op meegaandheid en zorgvuldigheid. Dat laat zien dat borderline geen totaal ander soort persoonlijkheid is, maar een extreme en belastende combinatie van eigenschappen die iedereen in meer of mindere mate heeft.
Verschil tussen borderline en bipolair
Borderline en een bipolaire stoornis worden vaak met elkaar verward, omdat bij beide de stemming sterk wisselt. Toch zijn het verschillende aandoeningen:
- Stemming wisselt binnen uren
- Vaak uitgelokt door iets in contact met anderen
- Leegte en angst voor verlating staan centraal
- Behandeling vooral met psychotherapie
- Episodes van dagen tot weken
- Komen vaak zonder duidelijke aanleiding
- Manische periodes met weinig slaapbehoefte
- Medicatie speelt een grote rol
Ook ADHD, PTSS en depressie kunnen overlappen met borderline of er samen mee voorkomen. Juist daarom is een zorgvuldige diagnostiek door een professional zo belangrijk.
Hoe ga jij om met stress en tegenslag?
Ontdek welke copingstijlen jij het meest gebruikt. Geen diagnose, wel inzicht in je eigen patronen.
Behandeling van borderline
Borderline heeft lang de naam gehad moeilijk behandelbaar te zijn. Dat beeld klopt niet meer. Er zijn meerdere psychotherapieën die in onderzoek goed werken, en de Nederlandse Zorgstandaard Persoonlijkheidsstoornissen noemt psychotherapie de eerste keus.
Je leert emoties verdragen en reguleren, met vaardigheden voor stress, relaties en mindfulness.
Ontwikkeld door Marsha LinehanJe werkt aan diepgewortelde patronen uit je jeugd en leert beter voor je eigen behoeften te zorgen.
Veel onderzocht in NederlandJe leert beter begrijpen wat er in jezelf en in anderen omgaat, juist op momenten van spanning.
Bateman en FonagyEr bestaat geen medicijn dat borderline zelf geneest. Soms worden medicijnen ingezet voor klachten die erbij komen, zoals somberheid of slaapproblemen; dat is altijd maatwerk in overleg met een arts. De eerste stap is meestal een gesprek met de huisarts, die kan doorverwijzen naar de ggz.
In een Amerikaanse studie die mensen met borderline zestien jaar volgde, bereikte de overgrote meerderheid een langdurige periode met veel minder klachten. Goed functioneren op werk en in relaties lukte bij een kleiner deel, wat laat zien dat herstel meer is dan minder symptomen (Zanarini e.a., 2012).
Omgaan met iemand met borderline
Ben je partner, ouder, kind of vriend van iemand met borderline, dan kan het contact warm en intens zijn, maar ook uitputtend. Een paar handvatten:
- Erken het gevoel, niet per se het gedrag“Ik zie dat je heel boos bent” helpt meer dan discussiëren over de vraag of die boosheid terecht is.
- Wees voorspelbaarDuidelijke afspraken en consequent gedrag geven rust en verminderen angst voor verlating.
- Bewaak je eigen grenzenJe kunt steunen zonder alles op te vangen. Zeg eerlijk wat je wel en niet kunt. Lees ook ons artikel over assertiviteit.
- Zoek zelf ook steunEr zijn naastengroepen en gezinsprogramma’s, bijvoorbeeld via de ggz. Praat erover met je huisarts als het je te veel wordt.
Gebruik borderline niet als scheldwoord of verklaring voor elk lastig gedrag. Een etiket op afstand plakken doet mensen tekort en kan hulp in de weg zitten. Ook manipulatie in relaties is iets anders dan borderline.
Hoe scoor jij op de Big Five?
Breng je vijf hoofdeigenschappen in kaart, waaronder emotionele stabiliteit, met een uitgebreid rapport. Dit is geen klinische test.
Test uitgevoerd via onze partner Brainmanager.Veelgestelde vragen
Borderline is een persoonlijkheidsstoornis met heftige, snel wisselende emoties, een instabiel zelfbeeld, intense relaties en impulsief gedrag. Het patroon begint meestal in de adolescentie of vroege volwassenheid en geeft veel lijden of problemen in het dagelijks leven.
Nee. Een online test kan hooguit aanleiding geven om met iemand te praten. De diagnose borderline wordt alleen gesteld door een psycholoog of psychiater, na gesprekken en vaak gestructureerde interviews. Herken je veel kenmerken, maak dan een afspraak met je huisarts.
Erfelijke aanleg speelt een duidelijke rol, maar borderline wordt niet als zodanig overgeërfd. Het ontstaat uit een combinatie van gevoelig temperament en omgevingsfactoren. Kinderen van een ouder met borderline hebben een iets groter risico, maar de meesten ontwikkelen het niet.
Met behandeling nemen de klachten bij de meeste mensen sterk af, en veel mensen voldoen na een aantal jaren niet meer aan de criteria. Kwetsbaarheden kunnen blijven, maar je leert er beter mee omgaan. Psychotherapie zoals dialectische gedragstherapie, schematherapie of MBT is daarbij de eerste keus.
Beide horen bij cluster B, maar de kern verschilt. Bij borderline staan angst voor verlating, leegte en wisselende emoties centraal. Bij de narcistische persoonlijkheidsstoornis gaat het vooral om grootheidsgevoelens, behoefte aan bewondering en weinig inlevingsvermogen.
Je kunt dag en nacht anoniem praten met 113 Zelfmoordpreventie via 113 of 0800-0113, of chatten op 113.nl. Bij direct gevaar bel je 112. Je huisarts of de huisartsenpost kan je ook verder helpen.
Lees ook
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA.
- Gunderson, J. G., Herpertz, S. C., Skodol, A. E., Torgersen, S., & Zanarini, M. C. (2018). Borderline personality disorder. Nature Reviews Disease Primers, 4, 18029.
- Zanarini, M. C., Frankenburg, F. R., Reich, D. B., & Fitzmaurice, G. (2012). Attainment and stability of sustained symptomatic remission and recovery among patients with borderline personality disorder and axis II comparison subjects: a 16-year prospective follow-up study. American Journal of Psychiatry, 169(5), 476–483.
- Linehan, M. M. (1993). Cognitive-behavioral treatment of borderline personality disorder. New York: Guilford Press.
- Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.
- Bateman, A., & Fonagy, P. (2009). Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry, 166(12), 1355–1364.
- Distel, M. A., Trull, T. J., Derom, C. A., Thiery, E. W., Grimmer, M. A., Martin, N. G., Willemsen, G., & Boomsma, D. I. (2008). Heritability of borderline personality disorder features is similar across three countries. Psychological Medicine, 38(9), 1219–1229.
- Samuel, D. B., & Widiger, T. A. (2008). A meta-analytic review of the relationships between the five-factor model and DSM-IV-TR personality disorders: a facet level analysis. Clinical Psychology Review, 28(8), 1326–1342.
- Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz (2017). Zorgstandaard Persoonlijkheidsstoornissen. Utrecht: Akwa GGZ.
Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen professioneel advies.
