Is persoonlijkheid erfelijk? Wat genen en omgeving bepalen
Ja, persoonlijkheid is deels erfelijk. Tweelingonderzoek laat zien dat ongeveer 40 tot 50 procent van de verschillen tussen mensen samenhangt met genen. De rest komt vooral door unieke ervaringen, en verrassend weinig door de opvoeding die broers en zussen delen. Er bestaat geen “persoonlijkheidsgen”: duizenden genen hebben elk een heel klein effect.
Is persoonlijkheid erfelijk? Wie zichzelf terugziet in de koppigheid van een vader of de zorgzaamheid van een oma, vraagt het zich vroeg of laat af. Het antwoord van de wetenschap is duidelijk: genen spelen een flinke rol, maar ze bepalen je niet. Aanleg en omgeving werken voortdurend samen.
In dit artikel lees je hoe onderzoekers erfelijkheid meten, hoe erfelijk de grote persoonlijkheidseigenschappen zijn, wat de omgeving doet en waarom “erfelijk” niet betekent dat iets vastligt. Wil je eerst weten wat we onder persoonlijkheid verstaan, lees dan dat artikel.
Wat betekent “erfelijk” bij persoonlijkheid?
Onderzoekers drukken erfelijkheid uit in de erfelijkheidsgraad: het deel van de verschillen tussen mensen in een groep dat samenhangt met genetische verschillen. Een erfelijkheidsgraad van 40 procent voor extraversie betekent dus dat 40 procent van de variatie in extraversie binnen die onderzochte groep met genen samenhangt.
Een erfelijkheidsgraad van 40 procent betekent niet dat 40 procent van jouw persoonlijkheid uit je genen komt. Het is een uitspraak over verschillen in een groep, niet over één persoon. Bovendien kan het getal per land, leeftijd en tijdperk verschillen.
Tweelingonderzoek: hoe meet je erfelijkheid?
De belangrijkste bron is tweelingonderzoek. Eeneiige tweelingen delen vrijwel al hun genen, twee-eiige tweelingen gemiddeld de helft. Lijken eeneiige tweelingen in persoonlijkheid duidelijk meer op elkaar dan twee-eiige, dan wijst dat op een genetische invloed.
Extra sterk zijn studies naar tweelingen die apart zijn opgegroeid, zoals het bekende Minnesota-onderzoek. Eeneiige tweelingen die elkaar als baby kwijtraakten, bleken als volwassenen bijna even vergelijkbaar in persoonlijkheid als tweelingen die samen opgroeiden (Tellegen e.a., 1988; Bouchard e.a., 1990). Dat zegt veel over de rol van genen, en ook iets over de beperkte rol van het gezin waarin je opgroeit.
Hoe erfelijk zijn de Big Five eigenschappen?
Het meeste onderzoek gebruikt de Big Five, de vijf brede eigenschappen waarmee psychologen persoonlijkheid beschrijven. Een meta-analyse van tientallen gedragsgenetische onderzoeken kwam gemiddeld uit op een erfelijkheidsgraad van ongeveer 40 procent (Vukasović & Bratko, 2015). Een bekende Canadese tweelingstudie gaf per eigenschap het volgende beeld (Jang e.a., 1996).
| Eigenschap | Waar gaat het over? | Erfelijkheid (ca.) |
|---|---|---|
| Openheid | Nieuwsgierigheid, verbeelding, interesse in ideeën | 60% |
| Extraversie | Geselligheid, energie, positieve emoties | 55% |
| Consciëntieusheid | Zorgvuldigheid, planmatigheid, doorzetten | 45% |
| Neuroticisme | Gevoeligheid voor spanning en zorgen | 40% |
| Meegaandheid | Warmte, behulpzaamheid, vertrouwen | 40% |
Over vrijwel alle menselijke eigenschappen heen, van lengte tot interesses, ligt de gemiddelde erfelijkheidsgraad rond de helft (Polderman e.a., 2015). Persoonlijkheid is in dat opzicht dus heel gewoon: duidelijk erfelijk, maar nooit volledig.
Hoe scoor jij op de Big Five?
Breng je vijf hoofdeigenschappen in kaart met een uitgebreid rapport.
Test uitgevoerd via onze partner Brainmanager.Er bestaat geen persoonlijkheidsgen
Als persoonlijkheid erfelijk is, ligt het voor de hand om naar “het extraversiegen” te zoeken. Dat bestaat niet. Grote DNA-studies met honderdduizenden deelnemers vinden duizenden genetische varianten die elk een piepklein effect hebben. Samen tellen ze op, maar geen enkele variant maakt je zelf verlegen of avontuurlijk (Plomin e.a., 2016).
Dat verklaart ook waarom kinderen soms totaal anders zijn dan hun ouders. Elk kind krijgt een unieke mix van de genen van beide ouders. Broers en zussen kunnen daardoor sterk verschillen, ook al groeien ze in hetzelfde huis op.
Nature en nurture: wat doet de omgeving?
De vraag hoeveel aanleg en hoeveel omgeving bijdraagt, staat bekend als het nature-nurture debat. Nature staat voor aanleg, nurture voor alles wat je meemaakt. Inmiddels is duidelijk dat het geen of-of-vraag is: beide doen er altijd toe, en ze beïnvloeden elkaar.
Opvoeding doet minder dan gedacht, ervaringen meer
Een van de verrassendste bevindingen is dat de gedeelde omgeving, zoals het gezin, de opvoedingsstijl en de buurt, weinig verklaart van de verschillen in volwassen persoonlijkheid (Turkheimer, 2000). Dat betekent niet dat ouders er niet toe doen. Het betekent dat ze kinderen niet allemaal op dezelfde manier vormen. Wat zwaar weegt, is de unieke omgeving: eigen vrienden, een bepaalde leraar, een ziekte, een verhuizing, en hoe jij die dingen beleefde.
Genen en omgeving werken samen
- Een nieuwsgierig kind zoekt zelf boeken en nieuwe dingen op
- Een vrolijk kind roept meer vriendelijke reacties op
- Je kiest vrienden en werk die bij je aanleg passen
- Een verlegen kind kan met steun meer zelfvertrouwen opbouwen
- Een impulsief kind kan leren zich beter te beheersen
- Stress kan een gevoelige aanleg juist versterken
Psychologen noemen het eerste gen-omgevingscorrelatie en het tweede gen-omgevingsinteractie. Je wordt dus niet alleen gevormd door je omgeving, je kiest en kleurt die omgeving ook zelf.
En epigenetica?
Je leest soms dat leefstijl genen “aan of uit kan zetten”. Epigenetische processen bestaan echt: ervaringen kunnen beïnvloeden hoe actief genen zijn. Voor persoonlijkheid bij mensen is het bewijs nog beperkt en vooral afkomstig uit dieronderzoek en kleine studies. Het is dus te vroeg om te zeggen dat je je persoonlijkheid via je genen kunt bijsturen.
Nature en nurture: voorbeelden uit het dagelijks leven
Verlegenheid
- Aanleg
- Sommige baby’s reageren al vroeg sterk op nieuwe mensen en prikkels.
- Omgeving
- Ouders die geruststellen en het kind in kleine stapjes laten wennen, helpen het meer zelfvertrouwen te krijgen.
Uitkomst: een rustige, wat bedachtzame volwassene, maar niet per se iemand met sociale angst.
Zorgvuldigheid op school en werk
- Aanleg
- Een gemiddelde aanleg voor consciëntieusheid.
- Omgeving
- Een eerste baan met duidelijke verantwoordelijkheid en een goede leidinggevende.
Uitkomst: mensen worden tussen hun twintigste en veertigste gemiddeld consciëntieuzer, mede door de rollen die ze op zich nemen (Roberts e.a., 2006).
Is persoonlijkheid erfelijk en toch veranderbaar?
Ja. Persoonlijkheid wordt met de jaren stabieler, maar blijft veranderen. Interessant is dat genen vooral zorgen voor stabiliteit, terwijl veranderingen vaker uit de omgeving komen (Briley & Tucker-Drob, 2014). Met andere woorden: je aanleg is het startpunt, niet het eindpunt.
Herken je in jezelf een eigenschap van een ouder waar je last van hebt, zoals snel piekeren? Zie het als aanleg die je kunt leren hanteren, niet als een vonnis. Merk je dat het je dagelijks leven zwaar maakt, bespreek het dan met je huisarts of een psycholoog.
Wil je weten welke kanten van jezelf het sterkst zijn? Kijk dan naar je kernkwaliteiten of lees hoe persoonlijkheidstests werken.
Ben jij hoogsensitief?
Gevoeligheid voor prikkels is deels erfelijk. Ontdek hoe sterk het bij jou speelt.
Veelgestelde vragen
Deels. Psychologen spreken meestal over persoonlijkheid, en daarvan hangt ongeveer 40 tot 50 procent van de verschillen tussen mensen samen met genen. Hoe je karakter zich ontwikkelt, hangt daarnaast sterk af van je ervaringen en keuzes.
Van allebei ongeveer evenveel. Je krijgt de helft van je genen van elke ouder, en persoonlijkheid hangt af van duizenden varianten verspreid over je hele DNA. Dat je meer op één ouder lijkt, komt vaak door toeval in de genenmix of door gedeelde gewoonten.
Kleiner dan veel mensen denken als het gaat om volwassen persoonlijkheid. Opvoeding heeft wel invloed op waarden, gewoonten, vaardigheden en hoe veilig een kind zich voelt. Zware omstandigheden zoals verwaarlozing hebben bovendien duidelijk wel effect.
Nature staat voor aangeboren aanleg, nurture voor de invloed van opvoeding en ervaringen. Het nature-nurture debat ging lang over de vraag welke van de twee belangrijker is. Tegenwoordig weten we dat ze altijd samenwerken.
Deels. In een tweelingstudie onder jongeren hing bijna de helft van de verschillen in gevoeligheid voor de omgeving samen met genen (Assary e.a., 2021). Net als bij andere eigenschappen speelt de omgeving een grote rol in hoe die gevoeligheid uitpakt.
Ja, binnen grenzen. Persoonlijkheid verandert vanzelf met leeftijd en levensrollen, en gericht oefenen met nieuw gedrag kan ook helpen. Een introvert wordt meestal geen uitgesproken extravert, maar kan wel vaardiger en zelfverzekerder worden in sociale situaties.
Bij volwassenen meestal wel. De erfelijkheid van intelligentie neemt toe met de leeftijd en ligt bij volwassenen vaak boven de 50 procent, terwijl persoonlijkheid rond de 40 procent zit (Plomin e.a., 2016). Ook voor intelligentie geldt dat de omgeving blijft meetellen.
Lees ook
- Assary, E., Zavos, H. M. S., Krapohl, E., Keers, R., & Pluess, M. (2021). Genetic architecture of environmental sensitivity reflects multiple heritable components: A twin study with adolescents. Molecular Psychiatry, 26, 4896–4904.
- Bouchard, T. J., Lykken, D. T., McGue, M., Segal, N. L., & Tellegen, A. (1990). Sources of human psychological differences: The Minnesota Study of Twins Reared Apart. Science, 250(4978), 223–228.
- Briley, D. A., & Tucker-Drob, E. M. (2014). Genetic and environmental continuity in personality development: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(5), 1303–1331.
- Jang, K. L., Livesley, W. J., & Vernon, P. A. (1996). Heritability of the Big Five personality dimensions and their facets: A twin study. Journal of Personality, 64(3), 577–591.
- Plomin, R., DeFries, J. C., Knopik, V. S., & Neiderhiser, J. M. (2016). Top 10 replicated findings from behavioral genetics. Perspectives on Psychological Science, 11(1), 3–23.
- Polderman, T. J. C., Benyamin, B., de Leeuw, C. A., Sullivan, P. F., van Bochoven, A., Visscher, P. M., & Posthuma, D. (2015). Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies. Nature Genetics, 47(7), 702–709.
- Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
- Tellegen, A., Lykken, D. T., Bouchard, T. J., Wilcox, K. J., Segal, N. L., & Rich, S. (1988). Personality similarity in twins reared apart and together. Journal of Personality and Social Psychology, 54(6), 1031–1039.
- Turkheimer, E. (2000). Three laws of behavior genetics and what they mean. Current Directions in Psychological Science, 9(5), 160–164.
- Vukasović, T., & Bratko, D. (2015). Heritability of personality: A meta-analysis of behavior genetic studies. Psychological Bulletin, 141(4), 769–785.
Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen professioneel advies.
