Roos van Leary: uitleg, voorbeelden en hoe je hem toepast
De Roos van Leary is een model voor gedrag in interactie, met twee assen: boven tegenover onder, en samen tegenover tegen. Dat levert acht gedragsstijlen op. De kern: gedrag lokt gedrag uit. Boven-gedrag roept onder-gedrag op, en samen roept samen op, tegen roept tegen op. Wie dat herkent, kan een vastgelopen gesprek bewust een andere kant op sturen.
De Roos van Leary is een van de bekendste communicatiemodellen in Nederland. Je komt hem tegen in trainingen, in het onderwijs, in de zorg en op de werkvloer. Het model helpt verklaren waarom het ene gesprek soepel loopt en een ander telkens in dezelfde ruzie eindigt.
In dit artikel lees je hoe de roos is opgebouwd, wat de acht gedragsstijlen betekenen, welke regels van actie en reactie erachter zitten, en hoe je het model toepast met concrete voorbeelden. Ook bekijken we wat onderzoek zegt en wat het model niet kan.
Wat is de Roos van Leary?
De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary ontwikkelde het model in de jaren vijftig samen met collega’s van de Kaiser Foundation in Californië (Freedman e.a., 1951). In 1957 beschreef hij het uitgebreid in zijn boek Interpersonal Diagnosis of Personality. Leary werd later vooral bekend om heel ander werk, maar zijn cirkelmodel van interpersoonlijk gedrag leeft voort.
Belangrijk om te weten: de roos beschrijft gedrag op een bepaald moment, niet wie je bent. Iemand kan thuis vooral helpend zijn en in een vergadering juist concurrerend. Wel heeft ieder mens voorkeursposities waar hij of zij vaker terechtkomt. Daarmee raakt het model aan persoonlijkheid, zonder er hetzelfde als te zijn.
De opbouw: twee assen en acht gedragsstijlen
De roos bestaat uit twee assen die elkaar kruisen.
- De verticale as: boven of onder. Hoeveel invloed neem je? Boven betekent sturen, het initiatief nemen en zeggen wat er gebeurt. Onder betekent volgen, afwachten en je laten leiden.
- De horizontale as: samen of tegen. Hoe nabij of verbonden ben je? Samen betekent meewerken, vriendelijk en betrokken. Tegen betekent afstand nemen, kritisch zijn of ingaan tegen de ander.
Elk kwadrant valt uiteen in twee stijlen, zodat er acht ontstaan. In de tabel zie je per stijl hoe het eruitziet en wat het vaak oproept bij een ander.
| Stijl | Kwadrant | Hoe het eruitziet | Roept vaak op |
|---|---|---|---|
| Leidend | Boven-samen | Structuur bieden, advies geven, beslissen | Meewerkend |
| Helpend | Boven-samen | Steunen, begrijpen, zorgen voor | Afhankelijk |
| Meewerkend | Onder-samen | Instemmen, meedenken, vertrouwen | Leidend |
| Afhankelijk | Onder-samen | Om hulp vragen, volgen, bescheiden | Helpend |
| Teruggetrokken | Onder-tegen | Zwijgen, ontwijken, zich afsluiten | Aanvallend |
| Opstandig | Onder-tegen | Wantrouwen, mokken, passief verzet | Concurrerend |
| Aanvallend | Boven-tegen | Verwijten, kritiseren, straffen | Teruggetrokken |
| Concurrerend | Boven-tegen | Gelijk willen halen, overtroeven | Opstandig |
Gedrag roept gedrag op: de twee regels
Het hart van de Roos van Leary is het idee dat gedrag een uitnodiging is voor de reactie van de ander. Psychologen noemen dit complementariteit (Kiesler, 1983).
- Boven-gedrag roept onder-gedrag op
- Onder-gedrag roept boven-gedrag op
- Wie sterk stuurt, krijgt vaak een volgzame ander
- Samen-gedrag roept samen-gedrag op
- Tegen-gedrag roept tegen-gedrag op
- Vriendelijkheid wordt vaak beantwoord met vriendelijkheid
Zo ontstaan patronen die zichzelf in stand houden. Een leidinggevende die steeds alles overneemt (leidend), krijgt medewerkers die afwachten (meewerkend of afhankelijk), wat haar weer aanzet om nog meer over te nemen. En wie verwijtend reageert (aanvallend), ziet de ander dichtklappen (teruggetrokken), waarna het verwijt nog harder klinkt.
Studies naar echte gesprekken laten zien dat het patroon bestaat, maar geen wet is. Op de samen-tegen-as stemmen mensen hun gedrag duidelijk op elkaar af. Op de boven-onder-as is het effect er ook, maar zwakker (Tracey, 1994; Sadler e.a., 2009). Gedrag nodigt dus uit, maar dwingt niets af.
Roos van Leary voorbeelden
Op het werk: de collega die alles overneemt
- Wat er gebeurt
- Een collega neemt in elk overleg het woord en verdeelt de taken (leidend). Jij knikt en wacht af (meewerkend), en ergert je achteraf.
- Het patroon
- Jouw afwachtende houding nodigt haar uit om nog meer te sturen.
Andere zet: stap zelf naar boven-samen. Kom met een voorstel (“Ik neem dit onderdeel, zullen we dinsdag afstemmen?”). Je blijft vriendelijk, maar neemt ruimte in.
In de klas: de leerling die de les verstoort
- Wat er gebeurt
- Een leerling maakt grappen en negeert opdrachten (opstandig). De docent reageert scherp en wil winnen (concurrerend).
- Het patroon
- Tegen roept tegen op: de strijd escaleert en de klas kijkt toe.
Andere zet: de docent blijft boven, maar verschuift naar samen: duidelijk en rustig de grens aangeven en de leerling daarna een rol of keuze geven. Zo verandert de uitnodiging.
Thuis: de partner die dichtklapt
- Wat er gebeurt
- Bij een meningsverschil trekt de één zich terug (teruggetrokken). De ander gaat harder praten en verwijten maken (aanvallend).
- Het patroon
- Hoe meer verwijten, hoe verder de één zich terugtrekt, en omgekeerd.
Andere zet: stap naar samen, bijvoorbeeld helpend: “Ik merk dat dit lastig is. Wil je er straks over praten?” Dat maakt het makkelijker om weer in gesprek te komen.
De Roos van Leary toepassen in 4 stappen
- Herken je eigen positieWaar zit jij in deze situatie? Let op je toon, houding en woorden, niet alleen op je bedoeling.
- Bekijk wat je oproeptHoe reageert de ander? Past dat bij wat jouw gedrag volgens de roos uitnodigt?
- Kies bewust een andere positieWil je een ander patroon, verander dan eerst je eigen gedrag. Vaak helpt het om naar de samen-kant te bewegen.
- Blijf flexibelGeen enkele stijl is altijd goed. Leidend gedrag helpt bij een crisis, meewerkend gedrag als een ander meer verstand van zaken heeft.
Hoe sterk is jouw emotionele intelligentie?
Ontdek hoe goed je emoties herkent en hanteert, bij jezelf en bij anderen.
De Roos van Leary in het onderwijs
In Nederland is de roos sterk verbonden met het onderwijs. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht bouwden erop voort met het model voor interpersoonlijk docentgedrag en een bijbehorende leerlingvragenlijst (Wubbels & Levy, 1993). Daaruit blijkt dat leerlingen het meest leren en zich het prettigst voelen bij docenten die zowel sturend als betrokken zijn: veel boven-samen-gedrag, weinig tegen-gedrag.
Roos van Leary en persoonlijkheid
De twee assen van de roos komen terug in modern persoonlijkheidsonderzoek. Het interpersoonlijk circumplex hangt samen met twee van de Big Five: dominantie met extraversie en samen-tegen met meegaandheid (McCrae & Costa, 1989). Wie hoog scoort op meegaandheid, beweegt van nature makkelijker naar de samen-kant. Wie wil weten hoe zijn gedrag in een team uitpakt, kan ook kijken naar de Belbin-teamrollen of de eigen kernkwaliteiten.
De roos is geen persoonlijkheidstest en geen etiket. “Hij is nu eenmaal een aanvaller” klopt niet met het model, dat over gedrag in een situatie gaat. Ook houdt de roos geen rekening met machtsverschillen, cultuur of de inhoud van een conflict. Bij aanhoudende spanningen of intimidatie is meer nodig dan een andere communicatiestijl, zoals een vertrouwenspersoon of hulp van buiten.
Wil je sterker staan in gesprekken zonder in de tegen-kant te schieten, lees dan meer over assertiviteit.
Hoe scoor jij op de Big Five?
Breng je vijf hoofdeigenschappen in kaart met een uitgebreid rapport.
Test uitgevoerd via onze partner Brainmanager.Veelgestelde vragen
Een cirkelmodel dat gedrag in interactie beschrijft met twee assen: boven tegenover onder en samen tegenover tegen. Het laat zien hoe jouw gedrag een bepaalde reactie bij een ander uitlokt, en hoe je dat patroon kunt doorbreken.
De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary, samen met collega’s, in de jaren vijftig. Hij beschreef het model in 1957 in zijn boek over interpersoonlijke diagnostiek. In Nederland werd het vooral via trainingen en het onderwijs bekend.
Boven is sturend en initiatief nemend, onder is volgend en afwachtend. Samen is gericht op verbinding en samenwerking, tegen op afstand, kritiek of verzet. Elke combinatie levert een kwadrant op, zoals boven-samen of onder-tegen.
Geen enkele positie is altijd goed. De kracht zit in flexibiliteit: kunnen schakelen naar wat de situatie vraagt. Wel geldt dat langdurig tegen-gedrag relaties meestal schaadt, terwijl boven-samen-gedrag in veel werksituaties goed werkt.
Er circuleren veel vragenlijsten die je voorkeurspositie in de roos aangeven, maar er is niet één officiële test. Gebruik zo’n uitslag als startpunt voor reflectie, en vraag ook aan anderen hoe zij jouw gedrag ervaren.
Het onderliggende cirkelmodel van interpersoonlijk gedrag is goed onderzocht en hangt samen met de Big Five. Het idee dat gedrag gedrag oproept wordt bevestigd, al is het effect op de boven-onder-as zwakker dan populaire uitleg soms suggereert.
Lees ook
- Freedman, M. B., Leary, T. F., Ossorio, A. G., & Coffey, H. S. (1951). The interpersonal dimension of personality. Journal of Personality, 20(2), 143–161.
- Kiesler, D. J. (1983). The 1982 interpersonal circle: A taxonomy for complementarity in human transactions. Psychological Review, 90(3), 185–214.
- Leary, T. (1957). Interpersonal diagnosis of personality. Ronald Press.
- McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). The structure of interpersonal traits: Wiggins’s circumplex and the five-factor model. Journal of Personality and Social Psychology, 56(4), 586–595.
- Sadler, P., Ethier, N., Gunn, G. R., Duong, D., & Woody, E. (2009). Are we on the same wavelength? Interpersonal complementarity as shared cyclical patterns during interactions. Journal of Personality and Social Psychology, 97(6), 1005–1020.
- Tracey, T. J. (1994). An examination of the complementarity of interpersonal behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 67(5), 864–878.
- Wubbels, T., & Levy, J. (Red.) (1993). Do you know what you look like? Interpersonal relationships in education. Falmer Press.
Dit artikel is bedoeld als informatie en vervangt geen professioneel advies.
